LM358, TL082, OP07 Farkı: Op-Amp Nasıl Seçilir?

Seçim Rehberleri ve Karşılaştırmalar Orta 10 dk okuma Yayın:
LM358, TL082, OP07 farkı ve op-amp seçimi rehberi kapak görseli: op-amp devre sembolü

Kısa cevap: 3 V ile 30 V arasında tek beslemeyle çalışan genel amaçlı işlerde LM358, simetrik beslemeli ses ve hızlı sinyal devrelerinde TL082, mikrovolt düzeyinde DC hassasiyet gereken ölçüm devrelerinde OP07, 3,3 V ya da 5 V’luk mikrodenetleyici kartlarında çıkışın besleme raylarına kadar gitmesi gerekiyorsa MCP6002 doğru başlangıç noktasıdır. Aralarındaki fark beş parametrede toplanır: besleme aralığı, giriş ve çıkış salınımı, ofset gerilimi, giriş kutuplama akımı ve hız.

Bu op-amp seçim rehberi dört yaygın op-amp’ı üreticilerin veri sayfalarındaki değerlerle yan yana koyar, her parametrenin devrede neye mal olduğunu sayıyla gösterir ve sonunda bir karar şeması verir. Değerler Texas Instruments ve Microchip veri sayfalarından alınmıştır; koşulları tablonun altında bulabilirsiniz.

LM358, TL082, OP07 ve MCP6002 karşılaştırma tablosu

Parametre LM358 TL082C OP07C MCP6002
Yapı Bipolar, çift JFET girişli, çift Bipolar, hassas, tek CMOS, çift
Besleme gerilimi 3 V – 30 V 4,5 V – 36 V (±18 V) ±3 V – ±18 V (tek: 6 V – 36 V) 1,8 V – 6,0 V
Giriş ofset gerilimi tipik 3 mV, en fazla 7 mV tipik 3 mV, en fazla 10 mV tipik ±60 µV en fazla ±4,5 mV
Giriş kutuplama akımı tipik 20 nA, en fazla 250 nA tipik 65 pA, en fazla 200 pA tipik ±1,8 nA tipik ±1 pA
Kazanç-bant genişliği çarpımı (GBW) 0,7 MHz 5,25 MHz 0,6 MHz (birim kazanç bant genişliği) 1 MHz
Slew rate 0,3 V/µs tipik 20 V/µs, en az 8 V/µs 0,3 V/µs 0,6 V/µs
Gürültü yoğunluğu (1 kHz) 40 nV/√Hz 37 nV/√Hz 9,8 nV/√Hz 28 nV/√Hz
Giriş ortak mod aralığı V− ile (V+) − 1,5 V arası en az ±11 V (±15 V beslemede); önerilen aralık (V−) + 4 V’tan başlar en az ±13 V (±15 V beslemede) (VSS − 0,3 V) ile (VDD + 0,3 V) arası
Çıkış salınımı Üst raya en kötü durumda 1,5 V kalır; alt raya tipik 5 mV yaklaşır en az ±12 V (±15 V beslemede, 10 kΩ yük) en az ±11,5 V (±15 V beslemede, 2 kΩ yük) Her iki raya 25 mV kalır
Kanal başına sükûnet akımı tipik 350 µA tipik 1,4 mA — tipik 100 µA
Çalışma sıcaklığı 0 °C – 70 °C 0 °C – 70 °C 0 °C – 70 °C −40 °C – +85 °C (endüstriyel sürüm)

Koşullar: LM358 değerleri 5 V besleme ve 25 °C içindir; çıkış salınımı üst rayda en az 2 kΩ, alt rayda toprağa bağlı en fazla 10 kΩ yükle verilmiştir. TL082C ve OP07C değerleri ±15 V besleme ve 25 °C içindir; OP07C’nin slew rate değeri veri sayfasında 5 V besleme ve 2 kΩ yük koşuluyla verilir. MCP6002 değerleri 1,8 V – 5,5 V besleme ve 25 °C içindir; çıkış salınımı 5,5 V beslemede, VDD/2’ye bağlı 10 kΩ yükle ve 0,5 V giriş aşırı sürmesiyle ölçülmüştür. TL082 için önerilen çalışma aralığı tabloda 40 V’a kadar verilir, aynı veri sayfasının besleme önerileri bölümü ise tek beslemede 36 V’un, simetrik beslemede ±18 V’un üzerine çıkılmaması konusunda uyarır; tabloda bu sınır kullanılmıştır.

Op-amp seçerken bakılan beş parametre

1. Besleme gerilimi ve giriş aralığı

İlk eleme beslemeyle yapılır. MCP6002 en fazla 6 V ile çalışır, mutlak sınırı 7 V’tur; 12 V’luk bir hatta kullanılamaz. OP07 tek beslemede en az 6 V ister, bu yüzden 5 V’luk kartlara uymaz. TL082 kâğıt üzerinde 4,5 V’tan başlar, fakat girişinin çalıştığı aralık negatif rayın 4 V üzerinden başlar: 5 V tek beslemede girişe yalnızca 4 V ile 5 V arasındaki sinyaller uygulanabilir. TL082 bu nedenle pratikte simetrik besleme (örneğin ±12 V ya da ±15 V) isteyen bir op-amp’tır.

LM358’in ayırt edici özelliği, giriş ortak mod aralığının negatif rayı (tek beslemede toprağı) içermesidir. Toprağa göre birkaç milivoltluk bir şönt direnci gerilimi doğrudan girişe bağlanabilir. Üst sınır 25 °C’de (V+) − 1,5 V, sıcaklık aralığının tamamında (V+) − 2 V’tur.

2. Çıkış salınımı: “rail-to-rail” ne demek?

Rail-to-rail (raydan raya) çıkış, op-amp çıkışının besleme raylarına milivoltlar mertebesinde yaklaşabilmesidir. MCP6002, 5,5 V beslemede ve 10 kΩ yükte her iki raya 25 mV kalana kadar salınır. LM358 rail-to-rail değildir: 5 V beslemede ve en az 2 kΩ yükte çıkışın üst raya uzaklığı 1,5 V’a kadar çıkabilir, yani yalnızca 3,5 V’a kadar çıkış garanti edilir.

LM358’in alt raya 5 mV yaklaşması yalnızca yük toprağa bağlıyken geçerlidir. Çıkışın akım çekmesi gereken bir bağlantıda (yük V+’ya bağlıysa) 200 mV çıkış geriliminde çekebildiği akım tipik 30 µA düzeyindedir; daha büyük akımlarda çıkış sıfıra bu kadar yaklaşmaz.

3. Giriş ofset gerilimi

Giriş ofset gerilimi, iki giriş aynı gerilimdeyken çıkışın sıfır olması için girişler arasına uygulanması gereken küçük DC gerilimdir. Devrede kazançla çarpılarak çıkışa hata olarak yansır. OP07C’nin tipik ofseti ±60 µV, sıcaklıkla kayması tipik ±0,5 µV/°C’dir; LM358 ve TL082C’nin tipik ofseti ise 3 mV’tur, yani yaklaşık 50 kat daha büyüktür. Termokupl, yük hücresi ve akım şöntü gibi milivoltluk sinyalleri yükselten devrelerde bu fark belirleyicidir.

4. Giriş kutuplama akımı

Her op-amp girişinden küçük bir akım akar ve bu akım kaynak direnci üzerinde gerilim düşümü oluşturur. 1 MΩ’luk bir kaynakta LM358’in tipik 20 nA’lık akımı 20 mV hata üretir. Aynı kaynakta OP07C 1,8 mV, TL082 65 µV, MCP6002 ise yalnızca 1 µV hata oluşturur. pH probu, fotodiyot ve piezo sensör gibi yüksek empedanslı kaynaklarda JFET ya da CMOS girişli bir op-amp seçilir.

5. Hız: GBW ve slew rate

GBW küçük sinyaldeki bant genişliğini belirler: kapalı çevrim bant genişliği yaklaşık olarak GBW’nin kazanca bölümüdür. Slew rate ise çıkışın saniyede kaç volt değişebileceğini, yani büyük sinyaldeki sınırı verir. Tepe değeri Vp olan bir sinüsün bozulmadan üretilebildiği en yüksek frekans şöyle hesaplanır:

fmax = SR / (2π × Vp)

10 V tepe değerli bir sinüs için LM358 (0,3 V/µs) yaklaşık 4,8 kHz’e kadar çıkabilir. TL082C aynı sinyali tipik slew rate değeriyle yaklaşık 318 kHz’e, garanti edilen en düşük değerle (8 V/µs) yaklaşık 127 kHz’e kadar üretir. Ses bandının tamamında büyük genlik gerekiyorsa LM358 yetmez.

Pin dizilişi: hangileri birbirinin yerine takılır?

LM358, TL082 ve MCP6002’nin 8 pinli kılıflarında pin dizilişi aynıdır: 1 A çıkışı, 2 A eviren girişi, 3 A evirmeyen girişi, 4 negatif besleme, 5 B evirmeyen girişi, 6 B eviren girişi, 7 B çıkışı, 8 pozitif besleme. OP07 tek op-amp içerir ve dizilişi farklıdır: 2 eviren giriş, 3 evirmeyen giriş, 4 negatif besleme, 6 çıkış, 7 pozitif besleme; 1 ve 8 numaralı pinler ofset ayarı içindir, 5 numaralı pin bağlanmaz.

LM358, TL082 ve MCP6002 için ortak 8 pinli çift op-amp pin dizilişi ile OP07 tek op-amp pin dizilişi
Solda üç çift op-amp’ın ortak pin dizilişi, sağda OP07. Kılıflar üstten görünüştür.

Pin uyumu elektriksel uyum anlamına gelmez. 5 V’luk bir karttaki LM358’in yerine TL082 takılırsa giriş aralığı yetmez; ±15 V’luk bir devredeki TL082’nin yerine MCP6002 takılırsa 7 V’luk mutlak sınır aşılır ve entegre zarar görür.

Tipik uygulama: LM358 ile 5 V’ta evirmeyen yükselteç

Aşağıdaki devre 0 – 0,3 V aralığındaki bir sensör sinyalini 11 kat yükseltip 0 – 3,3 V aralığına taşır. Kazanç 1 + R1/R2 = 1 + 100 kΩ / 10 kΩ = 11 olur. Giriş toprağa kadar indiği ve çıkış 3,5 V’un altında kaldığı için LM358’in sınırları içindedir. Alt uçta çıkış tam 0 V’a inmez; veri sayfası 10 kΩ’a kadar yükle alt raya tipik 5 mV, en fazla 20 mV uzaklık verir. Veri sayfası besleme pinine yakın bir 0,1 µF seramik kondansatör önerir.

LM358 ile 5 V tek beslemeli evirmeyen yükselteç devre şeması: R1 100 kΩ, R2 10 kΩ, kazanç 11, pin numaraları 3, 2, 1, 8 ve 4
LM358’in A kanalıyla kurulan evirmeyen yükselteç. Pin numaraları 8 pinli kılıf içindir.

Bu devrenin sınırlarını veri sayfası değerleriyle hesaplayalım:

  • Bant genişliği: 0,7 MHz / 11 ≈ 64 kHz.
  • Büyük sinyal sınırı: 3,3 V tepeden tepeye çıkışın tepe değeri 1,65 V’tur; 0,3 V/µs ile fmax ≈ 29 kHz.
  • Ofset hatası: tipik 3 mV × 11 = 33 mV, en kötü durumda 7 mV × 11 = 77 mV. Çıkış 3,3 V’luk bir ADC’ye gidiyorsa bu, tam ölçeğin yaklaşık %1 – %2,3’üdür.

Aynı devrede çıkışın 5 V’a kadar çıkması istenirse LM358 yerine MCP6002 kullanılır; pin dizilişi aynı olduğu için kart değişmez.

Örnek hesap: 100 kat kazançta dört op-amp

Farkı görmenin en kısa yolu aynı devreyi dört op-amp’la hesaplamaktır. Kazanç 100, kaynak direnci 1 MΩ olsun:

Op-amp Ofsetten çıkış hatası Kutuplama akımından çıkış hatası (1 MΩ kaynak) Bant genişliği (GBW / 100)
LM358 tipik 0,3 V (en fazla 0,7 V) tipik 2 V ≈ 7 kHz
TL082C tipik 0,3 V (en fazla 1 V) tipik 6,5 mV ≈ 52 kHz
OP07C tipik 6 mV tipik 0,18 V ≈ 6 kHz
MCP6002 en fazla 0,45 V tipik 0,1 mV ≈ 10 kHz

Kutuplama akımı hatası, giriş akımının kaynak direnciyle çarpımının kazançla büyütülmesidir (örneğin 20 nA × 1 MΩ × 100 = 2 V). Tablodan iki sonuç çıkar. Düşük kaynak direncinde DC doğruluk için OP07C açık farkla öndedir. 1 MΩ’luk kaynakta ise OP07C’nin hatasının büyük kısmı ofsetten değil kutuplama akımından gelir; kaynak direnci büyüdükçe TL082 ve MCP6002’nin pikoamper düzeyindeki giriş akımı belirleyici olur. LM358 megaohm düzeyindeki kaynaklara uygun değildir.

Hangi durumda hangi op-amp seçilir?

Op-amp seçim karar şeması: besleme en fazla 6 V ise ve raya kadar çıkış gerekiyorsa MCP6002, mikrovolt hassasiyet gerekiyorsa OP07, hızlı sinyal veya yüksek empedanslı kaynak varsa TL082, diğer durumlarda LM358
Dört op-amp arasında seçim için karar şeması.
  • LM358: 3 V – 30 V tek besleme, toprağa yakın sinyal algılama, karşılaştırma ve yavaş kontrol döngüleri. Güç kaynağı, şarj devresi ve motor sürücü kartlarındaki akım ve gerilim geri beslemesi tipik örnektir.
  • TL082: simetrik beslemeli ses ön yükselteçleri, aktif filtreler, yüksek empedanslı sensörler. 20 V/µs’lik tipik slew rate ve pikoamper düzeyindeki giriş akımı bu işler için uygundur.
  • OP07: termokupl, köprü ve şönt yükselteçleri gibi DC doğruluğun öne çıktığı ölçüm devreleri. 1 kHz’teki 9,8 nV/√Hz gürültü yoğunluğu dört op-amp’ın en düşüğüdür.
  • MCP6002: 1,8 V – 6 V ile çalışan pilli ve mikrodenetleyicili kartlar. Kanal başına tipik 100 µA çeker; girişi ve çıkışı rail-to-rail’dir.

Sık yapılan hatalar

  • LM358’den 5 V çıkış beklemek. 5 V beslemede yalnızca 3,5 V’a kadar çıkış garanti edilir. ADC’nin tam ölçeğini kullanmak için ya besleme yükseltilir ya da rail-to-rail bir op-amp seçilir.
  • TL082’yi 5 V tek beslemeyle çalıştırmak. Giriş aralığı negatif rayın 4 V üzerinden başladığı için toprağa yakın sinyaller işlenemez.
  • MCP6002’yi 9 V ya da 12 V’a bağlamak. Mutlak sınır 7 V’tur.
  • Yalnızca GBW’ye bakmak. Büyük genlikli sinyalde sınırı slew rate koyar; LM358 0,7 MHz’lik GBW’sine rağmen 10 V tepeli sinüsü 4,8 kHz’in üzerinde bozar.
  • Yüksek kazançta ofseti hesaba katmamak. 3 mV’luk ofset 100 kat kazançta 0,3 V’luk bir DC kaymaya dönüşür.
  • Bypass kondansatörünü atlamak. LM358, TL082 ve OP07 veri sayfaları besleme pinine yakın 0,1 µF, MCP6002 veri sayfası 0,01 µF – 0,1 µF seramik kondansatör önerir.

Sık sorulan sorular

LM358 yerine TL082 kullanılır mı?

Pin dizilişleri aynıdır, fakat TL082 yalnızca simetrik ya da yeterince yüksek beslemede LM358’in yerini tutar. TL082’nin girişi negatif rayın 4 V üzerinden itibaren çalışır; tek beslemeli ve toprağa yakın sinyal işleyen bir LM358 devresinde TL082 doğru çalışmaz.

LM358 rail-to-rail mi?

Hayır. LM358’in girişi ve çıkışı alt raya (toprağa) kadar inebilir, üst rayda ise çıkış en kötü durumda beslemenin 1,5 V altında kalır. Rail-to-rail giriş ve çıkış gerekiyorsa MCP6002 gibi bir CMOS op-amp seçilir.

3,3 V ile hangi op-amp çalışır?

Bu dört op-amp arasında 3,3 V’a uygun olan MCP6002’dir; 1,8 V’tan 6 V’a kadar çalışır. LM358’in önerilen beslemesi 3 V’tan başlar, ancak girişi ve çıkışı üst raya ulaşamadığı için 3,3 V’ta kullanılabilir aralık dardır. TL082 ve OP07 3,3 V’ta çalışmaz.

OP07 ne zaman tercih edilir?

Sinyal milivolt düzeyindeyse, yavaş değişiyorsa ve DC doğruluk önemliyse. OP07C’nin tipik ofseti ±60 µV’tur ve çoğu uygulamada dış ofset ayarı gerektirmez. Hız gereken yerlerde uygun değildir: bant genişliği 0,6 MHz, slew rate 0,3 V/µs’dir.

Ses devresi için LM358 mi, TL082 mi?

Hat seviyesinde ve simetrik beslemeli ses devrelerinde TL082 daha uygundur; tipik slew rate değeri LM358’in 60 katından fazladır. Hoparlör sürmek için ise op-amp yerine bir ses amplifikatör entegresi gerekir; bunun için LM386 ile mini amfi yapımı yazısına bakabilirsiniz.

Sonuç

Op-amp seçimi beslemeyle başlar, giriş ve çıkış aralığıyla devam eder, ofset, giriş akımı ve hızla biter. 5 V ve altındaki kartlarda MCP6002, 30 V’a kadar genel amaçlı tek beslemeli işlerde LM358, simetrik beslemeli hızlı ve yüksek empedanslı devrelerde TL082, hassas DC ölçümde OP07 ilk bakılacak parçalardır. Son kararı devrenizin en kötü durum hesabı ve kullandığınız parçanın kendi veri sayfası verir; aynı temel numaranın farklı üretici ve sürümlerinde değerler değişebilir.

Bu yazıda geçen op-amp’lar:

LM358DRTexas Instruments · EE0098641,78 TL KDV Dahil183 Stoktaİncele

TL082CPTexas Instruments · EE01467-387,22 TL KDV Dahil14 Stoktaİncele

OP07CPTexas Instruments · EE00506275,27 TL KDV Dahil93 Stoktaİncele

MCP6002T-I/SNMicrochip Technology · EE02057-1441,18 TL KDV Dahil16 Stoktaİncele

Ürün sayfaları: LM358DR (SOIC-8), TL082CP (DIP-8), OP07CP (DIP-8) ve MCP6002T-I/SN (SOIC-8). Diğer seçenekler için op-amp kategorisine göz atabilirsiniz. Op-amp’ı besleyecek regülatörü seçerken 7805 ile AMS1117 farkı yazısı da işinize yarayabilir.

Kaynaklar

Bu yazıdaki ürünler

Seçim Rehberleri ve Karşılaştırmalar kategorisinden