ULN2003 Nedir? Röle ve Step Motor Sürme Devresi

ULN2003, mikrodenetleyicinin doğrudan süremeyeceği röle, step motor, solenoid ve lamba gibi yükleri anahtarlayan 7 kanallı bir Darlington transistör dizisidir. Her kanal 50 V’a kadar gerilime dayanır ve en çok 500 mA akım çeker. Girişlerinde 2,7 kΩ seri direnç, çıkışlarında endüktif yükler için koruma diyodu bulunur. Bu sayede 3,3 V veya 5 V lojik çıkışına araya başka eleman koymadan bağlanır.
Bu yazıda ULN2003’ün iç yapısını, bacak bağlantısını, röle ve step motor sürme devresini ve datasheet’teki akım sınırlarının pratikte ne anlama geldiğini anlatıyoruz. Sayılar Texas Instruments ULN2003A ve Toshiba ULN2003APG datasheet’lerinden alınmıştır. İki üreticinin değerleri farklı olduğunda hangisine ait olduğu belirtilmiştir.
ULN2003 ne işe yarar?
Bir mikrodenetleyici pini genellikle birkaç on miliamperden fazlasını veremez ve 12 V ya da 24 V’luk bir yükü besleyemez. ULN2003 denetleyici ile yük arasına girer. Girişine gelen lojik seviye çıkıştaki Darlington transistörü iletime sokar ve yükün akımı entegre üzerinden şaseye akar. Tek bir 16 bacaklı kılıfta yedi bağımsız kanal olduğu için yedi ayrı transistör, yedi baz direnci ve yedi koruma diyodu kullanmanın yerini alır.
TI datasheet’inde sayılan tipik kullanım yerleri röle sürücüleri, step ve fırçalı DC motor sürücüleri, lamba sürücüleri ve LED gösterge sürücüleridir.
İç yapı: bir kanalda neler var?
Yedi kanalın her biri aynı devredir:
- Darlington çifti: Art arda bağlı iki NPN transistör tek bir yüksek kazançlı transistör gibi davranır. Toshiba datasheet’i akım kazancını (hFE) 350 mA çıkış akımında en az 1000 olarak verir. Bu yüzden 1 mA’in altındaki giriş akımıyla yüzlerce miliamper anahtarlanabilir.
- 2,7 kΩ giriş direnci: Giriş ile ilk transistörün bazı arasındadır. Lojik çıkışın akımını sınırlar; dışarıdan baz direnci eklemek gerekmez.
- 7,2 kΩ ve 3 kΩ dirençler: Transistörlerin baz ve emiterleri arasındadır, kaçak akımın çıkışı kendiliğinden açmasını önler.
- Koruma diyodu: Anodu çıkışa, katodu COM bacağına bağlıdır. Yedi diyodun katotları COM’da birleşir.
Bütün kanalların emiterleri ortaktır ve 8 numaralı bacağa çıkar. Çıkışlar açık kolektördür: ULN2003 yüke akım vermez, yükün akımını şaseye çeker. Bu yüzden yük her zaman besleme ile çıkış bacağı arasına bağlanır.
ULN2003 bacak bağlantısı

| Bacak | Adı | Görevi |
|---|---|---|
| 1–7 | 1B–7B | Girişler (Darlington bazları, 2,7 kΩ direnç üzerinden) |
| 8 | E (GND) | Bütün kanalların ortak emiteri, şaseye bağlanır |
| 9 | COM | Koruma diyotlarının ortak katodu, endüktif yüklerde bobin beslemesine bağlanır |
| 10–16 | 7C–1C | Çıkışlar (açık kolektör). 16 numara 1. kanalın, 10 numara 7. kanalın çıkışıdır |
Dizilim baskı devre çizimini kolaylaştırır: 1 numaralı giriş 16 numaralı çıkışı, 7 numaralı giriş 10 numaralı çıkışı sürer. Entegrenin ayrı bir besleme (VCC) bacağı yoktur.
Önemli parametreler
| Parametre | TI ULN2003A | Toshiba ULN2003APG |
|---|---|---|
| Kanal sayısı | 7 NPN Darlington | 7 NPN Darlington |
| Çıkış gerilimi (en çok) | 50 V | 50 V |
| Kanal başına çıkış akımı (en çok) | 500 mA | 500 mA |
| Toplam emiter akımı (en çok) | 2,5 A | Verilmemiş |
| Giriş gerilimi (mutlak en çok) | 30 V | 30 V |
| Giriş seri direnci | 2,7 kΩ | 2,7 kΩ |
| VCE(sat), 100 mA’de (giriş akımı 250 µA) | tipik 0,9 V, en çok 1,1 V | tipik 0,9 V, en çok 1,1 V |
| VCE(sat), 350 mA’de (giriş akımı 500 µA) | tipik 1,2 V, en çok 1,6 V | tipik 1,3 V, en çok 1,6 V |
| İletim için gereken giriş gerilimi (VCE = 2 V) | 200 mA için 2,4 V, 250 mA için 2,7 V, 300 mA için 3 V | 200 mA için 2,0 V, 350 mA için 2,6 V |
| Giriş akımı | 3,85 V girişte tipik 0,93 mA, en çok 1,35 mA | 2,4 V girişte tipik 0,4 mA, en çok 0,7 mA |
| Koruma diyodu ileri gerilimi (350 mA) | tipik 1,7 V, en çok 2 V | en çok 2,0 V |
| Anahtarlama gecikmesi | tipik 0,25 µs, en çok 1 µs | tipik açma 0,1 µs, kapama 0,2 µs |
| Çalışma sıcaklığı | −40 … 70 °C | −40 … 85 °C |
Tabloda en çok gözden kaçan satır VCE(sat) satırıdır. Darlington yapı tam iletimdeyken bile üzerinde yaklaşık 1 V tutar. Bu gerilim hem yüke giden gerilimi azaltır hem de entegrenin ısınmasının kaynağıdır.
ULN2003 ile röle sürme devresi

Bağlantı dört adımdan oluşur:
- Mikrodenetleyicinin çıkış pinini girişlerden birine (örneğin 1 numaralı bacağa) doğrudan bağlayın.
- Röle bobininin bir ucunu röle beslemesine, diğer ucunu o girişin karşısındaki çıkışa (16 numaralı bacak) bağlayın.
- COM bacağını (9) röle beslemesine bağlayın.
- 8 numaralı bacağı şaseye bağlayın. Mikrodenetleyicinin ve röle beslemesinin GND uçları bu noktada ortak olmalıdır.
Giriş lojik 1 olduğunda transistör iletime geçer, bobinden akım akar ve röle çeker. Giriş lojik 0 olduğunda transistör kesime gider.
COM bacağı neden beslemeye bağlanır?
Bobin akımı kesildiği anda bobin, akımı sürdürmek için çıkış bacağındaki gerilimi besleme geriliminin üzerine iter. COM beslemeye bağlıysa dahili diyot iletime geçer ve bobin akımı besleme hattı üzerinden dolaşarak söner. Çıkış gerilimi böylece beslemenin bir diyot gerilimi kadar üzerinde kalır. Diyodun ileri gerilimi 350 mA’de en çok 2 V olduğundan 12 V’luk bir devrede çıkış yaklaşık 14 V’u geçmez ve 50 V sınırının çok altında kalır.
LED veya küçük lamba gibi endüktif olmayan yüklerde diyotlara ihtiyaç yoktur; TI datasheet’i bu durumda COM bacağının boşta bırakılabileceğini belirtir. TI ayrıca çıkış geriliminin COM gerilimini belirgin biçimde aşmaması gerektiği konusunda uyarır: aşarsa diyotlar sürekli iletimde kalır ve COM’a büyük akım akar. Aynı entegreyle farklı gerilimlerde yük sürülüyorsa COM bu yüzden en yüksek yük beslemesine bağlanır.
Step motor sürme
ULN2003’ün en bilinen ikinci kullanım yeri tek kutuplu (unipolar) step motorlardır. Bu motorlarda bobinlerin ortak ucu motor beslemesine bağlanır, dört bobin ucu ise sırayla şaseye çekilir. ULN2003’ün çıkışları bu işi doğrudan yapar:
- Dört bobin ucu dört çıkışa bağlanır.
- Motorun ortak ucu veya uçları motor beslemesine bağlanır.
- COM bacağı da aynı beslemeye bağlanır, çünkü motor bobinleri endüktif yüktür.
- Mikrodenetleyici dört girişi adım sırasına göre sürer.
Tek bir step motor dört kanal kullanır; kalan üç kanal röle, LED veya buzzer için boşta kalır. İki kutuplu (bipolar) step motorlarda bobin akımının yönü değiştirilmelidir. ULN2003 yalnızca şaseye akım çekebildiği için bu motorları süremez.
Akım sınırları: yedi kanal birden 500 mA taşıyamaz
500 mA tek bir kanalın sınırıdır. Yedi kanalın hepsi aynı anda bu akımı taşıyamaz, çünkü iki ayrı sınır daha vardır:
- Toplam akım sınırı: TI, ortak emiter bacağından geçen toplam akımı en çok 2,5 A olarak verir.
- Isı: Her kanal, taşıdığı akım ile VCE(sat) çarpımı kadar güç harcar. Yedi kanal 350 mA’de sürekli iletimde olsa harcanan güç 7 × 0,35 A × 1,6 V = 3,92 W’a kadar çıkar. Toshiba’nın DIP kılıf için verdiği güç sınırı 25 °C’ta 1,47 W’tır.
Toshiba’nın önerilen çalışma koşulları bu sınırı açıkça gösterir: DIP kılıfta yedi kanal birlikte çalışırken, 85 °C ortamda ve 25 ms darbe genişliğinde, kanal başına akım %10 doluluk oranında 350 mA, %50 doluluk oranında 100 mA ile sınırlıdır. TI’ın SOIC kılıf için 70 °C’ta verdiği eğride de yedi kanal sürekli iletimdeyken kanal başına izin verilen akım yaklaşık 40–50 mA’e iner.
Daha yüksek akım gerektiğinde TI datasheet’i çıkışların paralel bağlanabileceğini belirtir. Bunun için aynı kanalların girişleri de birleştirilir.
Örnek hesap: yedi röle aynı anda çekili
Bobin direnci 400 Ω olan yedi adet 12 V rölenin hepsinin aynı anda çekili kaldığını varsayalım. Entegre SOIC kılıflı olsun ve ortam sıcaklığı 70 °C’a çıkabilsin.
- Bobin akımı: I = (Vbesleme − VCE(sat)) / Rbobin = (12 − 0,9) / 400 ≈ 27,8 mA. Bobinin gördüğü gerilim 11,1 V’tur.
- Entegrede harcanan güç: Güvenli tarafta kalmak için kanal başına 30 mA ve VCE(sat) için 1,1 V alınırsa P = 7 × 0,03 A × 1,1 V ≈ 0,23 W.
- İzin verilen güç: Pmaks = (TJ − TA) / RθJA. TI jonksiyon sıcaklığının 125 °C’ın altında tutulmasını ister ve SOIC kılıf için RθJA değerini 88,6 °C/W verir: (125 − 70) / 88,6 ≈ 0,62 W.
0,23 W, 0,62 W sınırının altındadır; bu yük ULN2003 için rahattır. Aynı hesabı kanal başına 200 mA çeken yedi yükle tekrarlarsanız 7 × 0,2 A × 1,3 V = 1,82 W çıkar; bu, sınırın yaklaşık üç katıdır. Böyle bir yükte kanal sayısını azaltmak, yükleri sırayla çalıştırmak veya ayrı transistörlere geçmek gerekir. Bu formül hızlı bir ilk kontroldür. TI’ın doluluk oranı eğrisi daha tutucudur; sınıra yakın tasarımlarda eğrideki değeri esas alın.
3,3 V lojik ile kullanım
ULN2003 3,3 V’luk denetleyicilerle çalışır; TI datasheet’i entegrenin 5 V veya 3,3 V ile çalışan TTL ve CMOS lojikle doğrudan sürülebildiğini yazar. Dikkat edilecek nokta, çıkış akımı arttıkça gereken giriş geriliminin de artmasıdır. TI tablosunda 300 mA çıkış akımı için giriş geriliminin 3 V olması istenir. 3,3 V’luk bir pin yük altında birkaç yüz milivolt düşebileceği için 300 mA ve üzeri akımlarda pay azalır. Röle bobini gibi 100 mA’in altındaki yüklerde bu bir sorun oluşturmaz.
Giriş akımı da düşüktür: TI, 3,85 V girişte en çok 1,35 mA verir. Bu gerilimde yedi girişin hepsi birden sürülse bile mikrodenetleyici portuna binen yük 7 × 1,35 mA ≈ 9,5 mA’i geçmez.
Sık yapılan hatalar
- COM bacağını boşta bırakmak: Endüktif yükte dahili diyotlar devreye giremez; bobinin ürettiği gerilim çıkış transistörüne biner.
- COM bacağını şaseye bağlamak: Diyodun anodu çıkışta olduğu için bobin akımı diyot üzerinden şaseye akar. Röle giriş sinyalinden bağımsız olarak çekili kalır ve diyot ısınır.
- Yükü çıkış ile şase arasına bağlamak: ULN2003 akım vermez, çeker. Yük besleme ile çıkış arasında olmalıdır.
- GND’leri birleştirmemek: Röle beslemesi ayrı bir adaptörden geliyorsa onun eksi ucu ile denetleyicinin GND’si 8 numaralı bacakta buluşmalıdır.
- Gerilim düşümünü hesaba katmamak: 5 V’luk bir röle 5 V’tan beslenirse bobin yaklaşık 4 V görür. Rölenin çekme gerilimini kendi datasheet’inden kontrol edin.
- Yedi kanalı birden tam akımda çalıştırmak: Yukarıdaki güç hesabını yapmadan toplam akımı artırmak entegreyi aşırı ısıtır.
ULN2003 hangi durumda yetmez?
- Yükün şase tarafında kalması ve besleme tarafının anahtarlanması gerekiyorsa (yüksek taraf anahtarlama) ULN2003 uygun değildir.
- Düşük gerilimli ve yüksek akımlı yüklerde 1 V’luk düşüm fazla gelir; bu işlerde lojik seviyeli MOSFET’ler daha az ısınır.
- Şebeke gerilimindeki yükler doğrudan sürülemez. Araya röle konur veya triyaklı bir çıkış katı kullanılır; triyak tarafı için triyak ölçme yazımıza bakabilirsiniz.
- Kontrol devresi ile yük arasında yalıtım isteniyorsa girişlerin önüne optokuplör eklenir. Direnç seçimi için optokuplör direnç hesabı yazımız yol gösterir.
Hangi ULN2003’ü seçmeli?
İki ürün aynı bacak dizilimine sahiptir ve aynı işi görür; elektriksel farkları yukarıdaki tabloda verilmiştir. Delikli kart, breadboard veya soketli montaj için DIP-16 kılıflı ULN2003APG, yüzey montaj kartlar için SOIC-16 kılıflı ULN2003ADR uygundur. Isıl sınır için her ürünün kendi datasheet’indeki değeri kullanın: Toshiba, ULN2003APG için güç harcamasını 25 °C’ta en çok 1,47 W, 85 °C’ta en çok 0,76 W olarak verir; TI’ın SOIC kılıf için verdiği jonksiyon-ortam ısıl direnci 88,6 °C/W’tır.
Benzer sürücüler için BJT transistör dizileri kategorisine göz atabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
ULN2003 kaç amper sürer?
Tek bir kanal en çok 500 mA sürer. Yedi kanalın toplam akımı TI datasheet’ine göre 2,5 A’i geçemez ve pratikte sınırı entegrenin ısınması belirler: TI’ın SOIC kılıf için 70 °C’ta verdiği eğriye göre yedi kanal sürekli iletimdeyken kanal başına akım yaklaşık 40–50 mA’i geçmemelidir.
ULN2003’ün besleme bacağı var mı?
Hayır. ULN2003’ün VCC bacağı yoktur; 8 numaralı bacak şaseye bağlanır ve transistörler giriş sinyalinden aldıkları akımla çalışır. 9 numaralı COM bacağı besleme girişi değildir, koruma diyotlarının ortak ucudur.
ULN2003 3,3 V ile çalışır mı?
Evet. TI datasheet’i ULN2003A’nın 3,3 V veya 5 V lojikle doğrudan sürülebildiğini belirtir. TI tablosuna göre 200 mA çıkış akımı için 2,4 V, 300 mA için 3 V giriş gerilimi yeterlidir.
ULN2003 ile röle sürerken ayrıca diyot gerekir mi?
COM bacağı röle beslemesine bağlandıysa gerekmez; her çıkışta dahili bir koruma diyodu vardır. COM boşta bırakılırsa bu diyotlar çalışmaz.
ULN2003 ile ULN2004 arasındaki fark nedir?
Fark giriş direncindedir. ULN2003’te 2,7 kΩ olan direnç ULN2004’te 10,5 kΩ’dur. ULN2003 TTL ve 5 V CMOS lojik için, ULN2004 6–15 V ile çalışan CMOS ve PMOS lojik için tasarlanmıştır.
Sonuç
ULN2003, röle ve tek kutuplu step motor gibi yükleri mikrodenetleyiciye bağlamanın en az elemanlı yoludur: giriş dirençleri ve koruma diyotları kılıfın içindedir. Doğru kullanım üç kurala dayanır: yük besleme ile çıkış arasına bağlanır, endüktif yüklerde COM bacağı yük beslemesine gider ve toplam güç harcaması kılıfın ısıl sınırına göre hesaplanır.
Kaynaklar
Bu yazıdaki ürünler
-
85,48 TL KDV DahilULN2003APG,CN
Toshiba Semiconductor and Storage · EE00437IC PWR RELAY 7NPN 1:1 16DIP27 Stokta -
28,69 TL KDV DahilULN2003ADR
Texas Instruments · EE00819-1IC PWR RELAY 7NPN 1:1 16SOICRoHS uyumlu93 Stokta
Ürün İncelemeleri kategorisinden
MAX232 Nedir? Bağlantı Şeması ve Kondansatör Seçimi
MAX232, 5 V lojik ile RS-232 arasında seviye çevirir. Pin bağlantısı, 1 µF kondansatör seçimi, DB9 şeması ve sık yapılan hatalar datasheet değerleriyle.
