Triyak Nasıl Ölçülür? Multimetre ve Lambayla Test

Arıza Tespiti ve Onarım Başlangıç 10 dk okuma Yayın:
Triyak sembolü ve Triyak Nasıl Ölçülür başlığı

Triyak, karttan söküldükten sonra iki aşamada ölçülür. Önce multimetreyle MT1 ile MT2 arasında kısa devre aranır: sağlam triyak iki yönde de açık devre gösterir. Ardından 12 V’luk bir kaynak, flamanlı bir lamba ve bir dirençle tetikleme denenir: sağlam triyak butona basınca lambayı yakar, buton bırakılınca da yanar durumda tutar. Multimetre tek başına yalnızca kısa devreyi ve kopuk gate bağlantısını yakalar; triyakın tetiklenip tetiklenmediğini lambalı test gösterir.

Bu yazıda iki yöntemi adım adım anlatıyoruz. Örnek olarak 8 A’lik BT137-600E triyakı ile 12 A’lik BT151-650R tristörünü kullanıyoruz; sayıların hepsi bu parçaların datasheet’lerinden geliyor. Testlerin tamamı 12 V doğru akımla yapılır, şebeke gerilimine hiç dokunmanız gerekmez.

Triyak nedir, tristörden farkı ne?

Triyak, kapı (gate) ucuna verilen küçük bir akımla iletime geçen ve alternatif akımın iki yarım dalgasını da anahtarlayabilen üç bacaklı bir yarı iletkendir. Bacakları MT1, MT2 ve G (gate) olarak adlandırılır. Dimmerlerde, ısıtıcı ve motor kontrolünde, çamaşır makinesi gibi beyaz eşya kartlarında yükü açıp kapatan eleman çoğunlukla triyaktır.

Tristör (SCR) ise akımı tek yönde, anottan katoda geçirir. Bacakları anot (A), katot (K) ve gate (G) adını taşır. İki elemanın ortak özelliği kilitlenmedir: bir kez tetiklendikten sonra gate akımı kesilse bile, üzerlerinden geçen akım belirli bir değerin altına düşene kadar iletimde kalırlar. Test yöntemi de bu davranışa dayanır.

Bacak bağlantıları: BT137 ve BT151

İki parça da TO-220AB kılıftadır ve bacaklar, yazılı yüz size bakarken ve bacaklar aşağıdayken soldan sağa 1, 2, 3 diye sayılır. Datasheet’lere göre dizilim şöyledir:

Bacak BT137-600E (triyak) BT151-650R (tristör)
1 MT1 Katot (K)
2 MT2 Anot (A)
3 Gate (G) Gate (G)
Metal sekme MT2’ye bağlı Anoda bağlı
TO-220 kılıfta BT137-600E triyak ve BT151-650R tristör bacak bağlantıları: 1 MT1 veya katot, 2 MT2 veya anot, 3 gate
BT137-600E ve BT151-650R bacak dizilimi. İki parçada da metal sekme 2 numaralı bacağa bağlıdır.

Metal sekmenin 2 numaralı bacağa bağlı olması onarımda önemlidir: cihaz çalışırken soğutucuya vidalı bir triyakın sekmesi, araya yalıtkan konmadıysa şebeke potansiyelindedir. Başka bir triyak ya da tristör ölçecekseniz bacak dizilimini mutlaka o parçanın datasheet’inden kontrol edin.

Test için bilmeniz gereken dört değer

Bir triyakın test sırasında nasıl davranacağını datasheet’teki dört satır belirler. Tablodaki değerler 25 °C için verilen üst sınırlardır.

Parametre Ne anlama gelir? BT137-600E BT151-650R
IGT (tetikleme akımı) Parçayı iletime sokmak için gate’e verilmesi gereken akım En çok 10 mA (T2− G+ bölgesinde 25 mA) En çok 15 mA
VGT (tetikleme gerilimi) Tetikleme anında gate ucunda görülen gerilim En çok 1,5 V En çok 1,5 V
IL (kilitlenme akımı) Gate akımı kesildiğinde iletimin sürmesi için yükün o anda çekmesi gereken akım En çok 25 mA (iki bölgede 35 mA) En çok 40 mA
IH (tutma akımı) İletimdeki parçanın kesime gitmemesi için gereken en düşük akım En çok 20 mA En çok 20 mA

Test devresi bu tabloya göre kurulur. Devredeki gate akımı IGT üst sınırından, yük akımı da IL üst sınırından büyük olmalıdır. Aksi halde sağlam bir parça tetiklenmeyebilir ve bozuk sanılır.

Multimetreyle triyak nasıl ölçülür?

Ölçümden önce cihazın fişini çekin, karttaki büyük kondansatörlerin boşaldığından emin olun ve triyakı karttan sökün. Kart üzerinde ölçüm yapmak yanıltır, çünkü triyaka paralel bağlı söndürme (snubber) devresi ve yükün kendisi okumayı değiştirir.

  1. MT1 ile MT2 arası: Multimetreyi direnç ya da diyot kademesine alın, probları 1 ve 2 numaralı bacaklara tutun, sonra probların yerini değiştirin. Sağlam triyak iki yönde de açık devre (OL) gösterir. Sıfıra yakın bir değer ya da süreklilik sesi, triyakın kısa devre olduğunu gösterir. Yükün hiç kapanmaması, örneğin ısıtıcının ya da motorun sürekli çalışması bu arızanın tipik belirtisidir.
  2. MT2 ile gate arası: 2 ve 3 numaralı bacaklar arasında da iki yönde açık devre okunmalıdır.
  3. Gate ile MT1 arası: 3 ve 1 numaralı bacaklar arasında multimetre bir değer gösterir; triyaklarda bu okuma genellikle iki yönde de alınır. İki yönde de açık devre okunuyorsa gate bağlantısı kopmuştur; sıfıra yakın bir değer ya da süreklilik sesi ise gate ile MT1 arasında kısa devre olduğunu gösterir. Datasheet bu ölçüm için bir sayı vermez, okunan değer parçadan parçaya ve multimetreden multimetreye değişir. Bu yüzden belirli bir değer aramayın, yalnızca açık devre ve kısa devre durumlarını eleyin.

Tristörde aynı sıra anot-katot (2 ve 1), anot-gate (2 ve 3) ve gate-katot (3 ve 1) için uygulanır. Anot ile katot arası iki yönde de açık devre olmalıdır. Gate ile katot arasında en az bir yönde okuma alınır; iki yönde de açık devre, gate bağlantısının koptuğunu gösterir.

Multimetre neden tek başına yetmez?

Multimetre testi kısa devre olmuş bir triyakı kesin olarak yakalar, ama triyakın tetiklenip iletimde kalabildiğini garanti etmez. Multimetrelerin diyot ve direnç kademelerinde verdiği test akımı küçüktür. BT137-600E’nin tetiklenmesi için 10 mA’e, iletimde kalması için 20 mA’e kadar akım gerekebilir. Gate ucunu MT2’ye kısa süre değdirerek yapılan “multimetreyle tetikleme” denemesi bu yüzden bazı triyaklarda sonuç verir, bazılarında vermez; sonuç vermemesi parçanın bozuk olduğunu kanıtlamaz. Kesin karar için parçayı gerçek bir yük akımıyla denemek gerekir.

Lambalı devreyle triyak sağlamlık testi

Lambalı test, triyakı datasheet’teki tetikleme ve kilitlenme akımlarının üzerinde bir akımla çalıştırdığı için hem tetiklemeyi hem kilitlenmeyi gösterir. Gerekenler şunlardır:

  • 12 V doğru akım kaynağı: akü ya da en az 1 A verebilen regüleli adaptör
  • 12 V 5 W flamanlı lamba (LED ampul kullanmayın)
  • 330 Ω direnç (0,5 W)
  • Bas-bırak buton
12 V kaynak, 12 V 5 W lamba, 330 ohm direnç ve butondan oluşan triyak test devresi şeması; lamba MT2 ucuna, gate direnç ve buton üzerinden kaynağa bağlı
Triyak ve tristör için lambalı test devresi. Tristörde MT2 yerine anot, MT1 yerine katot bağlanır.

Bağlantı şöyledir: lamba, kaynağın bir ucu ile triyakın MT2 bacağı (2) arasına girer. MT1 bacağı (1) kaynağın diğer ucuna gider. Gate bacağı (3), 330 Ω direnç ve buton üzerinden lambanın kaynak tarafındaki ucuna bağlanır.

Triyak testi adımları

  1. Kaynağın artı ucu lamba tarafında olacak şekilde devreyi kurun ve enerji verin. Butona basmadan lamba sönük kalmalıdır.
  2. Butona kısa süre basın. Lamba yanmalıdır.
  3. Butonu bırakın. Lamba yanmaya devam etmelidir; triyak kilitlenmiştir.
  4. Kaynağı ayırıp yeniden bağlayın. Lamba sönük başlamalıdır.
  5. Kaynağın artı ve eksi uçlarının yerini değiştirin ve 1-4 arasındaki adımları tekrarlayın. Triyak iki yönde de iletebildiği için sonuç aynı olmalıdır.

İlk kurulum triyakı MT2 artı, gate artı durumunda (T2+ G+ bölgesi), ters kutuplu kurulum MT2 eksi, gate eksi durumunda (T2− G− bölgesi) dener. Böylece triyakın iki iletim yönü de sınanmış olur.

Tristör (SCR) testi

BT151-650R için anodu (2) lambaya, katodu (1) kaynağın eksi ucuna bağlayın ve yukarıdaki ilk dört adımı uygulayın. Ters kutupta yalnızca lambanın sönük kaldığını kontrol edin ve butona basmayın: BT151 datasheet’i gate ucuna ters yönde en çok 5 V uygulanmasına izin verir, ters bağlı 12 V bu sınırı aşar. Ters kutupta lamba yanıyorsa tristör kısa devredir.

Sonuçları yorumlama

Gözlem Anlamı
Butona basmadan lamba yanıyor MT1-MT2 (ya da anot-katot) kısa devre; parça bozuk
Butona basınca lamba yanmıyor Parça tetiklenmiyor; gate açık devre olabilir. Önce lambanın ve bağlantıların sağlam olduğunu kontrol edin
Lamba yalnızca butona basılıyken yanıyor Parça kilitlenmiyor; önce lambanın flamanlı ve 5 W olduğunu, kaynağın da düzgün doğru akım verdiğini kontrol edin
Triyak tek kutupta çalışıyor, diğerinde çalışmıyor Triyakın bir yönü bozuk; parça değiştirilmeli
Bas: yanıyor, bırak: yanmaya devam ediyor, kaynak kesilince sıfırlanıyor Parça bu testten geçti

Bu test parçanın tetiklendiğini ve kilitlendiğini gösterir; anma dayanma gerilimini (BT137-600E’de 600 V, BT151-650R’de 650 V) ya da yüksek akımdaki davranışı sınamaz. Düşük gerilimde sağlam görünen ama şebeke geriliminde kendiliğinden iletime geçen bir parça bu testte yakalanmaz. Şüphe sürüyorsa parçayı değiştirmek, şebeke geriliminde deneme yapmaktan daha güvenlidir.

Örnek hesap: direnç ve lamba neden bu değerlerde?

Gate direnci. Butona basıldığında gate akımı, kaynak gerilimi ile gate gerilimi arasındaki farkın dirence bölümüdür. Tetikleme açısından en kötü durumda VGT 1,5 V olur:

IG = (12 V − 1,5 V) / 330 Ω ≈ 32 mA

Test devresinin kullandığı iki bölgede BT137-600E’nin tetikleme sınırı 10 mA’dir; 32 mA bu sınırın, en zor tetiklenen bölgedeki 25 mA’in ve BT151’in 15 mA sınırının üzerindedir. Sağlam parça bu akımla tetiklenir. Dirençte harcanan güç, 12 V’un tamamı direncin üzerinde kalsa bile 12 V × 12 V / 330 Ω ≈ 0,44 W’ı geçmez; bu yüzden 0,5 W’lık direnç seçilir. Butona kısa basıldığından direnç ısınmaya fırsat bulmaz.

Başka bir triyak ya da tristör deneyecekseniz direnci o parçanın datasheet’indeki en yüksek tetikleme akımına göre yeniden hesaplayın: R ≤ (12 V − 1,5 V) / IGT.

Lamba. 12 V 5 W lamba yandığında yaklaşık 5 W / 12 V ≈ 0,42 A çeker. Bu akım, tablodaki en yüksek kilitlenme akımının (40 mA) on katından fazladır. Aynı devreye lamba yerine 20 mA’lik bir LED ve seri direnç koysaydınız akım, kilitlenme ve tutma akımı sınırlarının altında kalabilir, sağlam bir triyak buton bırakılınca sönebilirdi. Flamanlı lamba şartı buradan gelir.

BT137-600E için tetikleme, tutma ve kilitlenme akımı üst sınırlarını test devresindeki 32 mA gate akımı ve 420 mA lamba akımıyla karşılaştıran çubuk grafik
Gate akımı tetikleme sınırının, lamba akımı tutma ve kilitlenme sınırlarının üzerindedir (BT137-600E). Yatay eksen logaritmiktir.

Isınma. BT137-600E’nin iletim gerilimi 10 A’de en çok 1,65 V’tur; 0,42 A’de bundan düşük kalır. Üst sınırla hesaplasak bile harcanan güç 1,65 V × 0,42 A ≈ 0,7 W eder. Soğutucusuz kılıfın ortama ısıl direnci tipik 60 K/W olduğundan sıcaklık artışı yaklaşık 42 °C olur ve jonksiyon 125 °C’lik sınırın çok altında kalır. Test için soğutucu gerekmez.

Triyak sağlam ama yük çalışmıyorsa: MOC3021 kontrolü

Mikrodenetleyicili kartlarda triyakı çoğunlukla triyak çıkışlı bir optokuplör tetikler. MOC3021 bunların en bilinenlerindendir: 1 numaralı bacak LED’in anodu, 2 numaralı bacak katodudur; çıkış 4 ve 6 numaralı bacaklardan alınır, 3 boştur, 5 numaralı bacağa bağlantı yapılmaz.

Datasheet’e göre MOC3021’in çıkışının tetiklenmesi 15 mA’lik LED akımında garanti edilir (tipik değer 8 mA’dir) ve sürekli LED akımı 60 mA’i aşmamalıdır. LED gerilimi 10 mA’de tipik 1,15 V, en çok 1,5 V’tur. 5 V’luk bir çıkıştan sürülen MOC3021 için seri direnç şöyle bulunur:

R ≤ (5 V − 1,5 V) / 15 mA ≈ 233 Ω

220 Ω bu sınıra çok yakındır: akım en kötü durumda (5 − 1,5) / 220 ≈ 15,9 mA olur ve direnç toleransı ya da çıkış geriliminin biraz düşmesi payı tüketir. 180 Ω ile akım en kötü durumda (5 − 1,5) / 180 ≈ 19,4 mA’e çıkar ve 60 mA sınırının çok altında kalır. Kartta bu direncin yerinde 233 Ω’dan büyük bir değer görüyorsanız ya da sürücü çıkışı 5 V’un altına düşüyorsa, triyak sağlam olduğu halde tetiklenmeyebilir. Optokuplörün LED tarafını multimetrenin diyot kademesiyle 1 ve 2 numaralı bacaklardan ölçebilirsiniz: yalnızca bir yönde okuma alınmalıdır. LED akımı ve direnç seçimi konusunu optokuplör direnç hesabı yazısında ayrıntılı işledik.

Sık yapılan hatalar

  • Kart üzerinde ölçmek. Paralel elemanlar okumayı değiştirir; triyakı sökmeden karar vermeyin.
  • Lamba yerine LED kullanmak. Akım kilitlenme sınırının altında kalabilir ve sağlam parça bozuk görünür.
  • Gate’i dirençsiz bağlamak. Gate ucu doğrudan 12 V’a bağlanırsa akımı sınırlayan bir şey kalmaz ve gate zarar görebilir.
  • Tristörde ters kutupta butona basmak. Gate’e ters yönde 5 V’tan fazlası uygulanmış olur.
  • Bacak sırasını ezbere almak. Aynı kılıftaki başka bir parçanın dizilimi farklı olabilir; datasheet’e bakın.
  • Yalnızca triyakı değiştirmek. Triyak kısa devre olduysa nedenini de arayın: yükün kendisi, söndürme devresi ve sürücü optokuplör kontrol edilmelidir.

Sık sorulan sorular

Triyak multimetreyle ölçülür mü?

Kısmen. Multimetre MT1 ile MT2 arasındaki kısa devreyi ve kopuk gate bağlantısını gösterir. Triyakın tetiklenip iletimde kaldığını göstermek için test akımı çoğu zaman yetmez; bunun için 12 V’luk lambalı test devresi kullanılır.

Sağlam triyakta MT1 ile MT2 arası kaç ohm okunur?

Sağlam triyakta MT1 ile MT2 arasında iki yönde de açık devre (OL) okunur. Sıfıra yakın bir değer kısa devre anlamına gelir ve parça değiştirilmelidir.

Triyak arızası nasıl anlaşılır?

Kısa devre olmuş triyakta yük hiç kapanmaz: lamba sürekli yanar, motor ya da ısıtıcı sürekli çalışır. Tetiklenmeyen triyakta ise yük hiç çalışmaz. İkinci durumda arıza triyakta olmayabilir; sürücü optokuplör ve gate direnci de kontrol edilmelidir.

Triyak ile tristör aynı devreyle test edilir mi?

Evet, aynı lambalı devre ikisinde de kullanılır. Triyak kaynağın iki kutbunda da tetiklenmelidir. Tristör yalnızca anot artıdayken tetiklenir ve ters kutupta lamba hiç yanmamalıdır.

Test sırasında triyak ısınır mı, soğutucu gerekir mi?

Gerekmez. 5 W’lık lambayla triyakta harcanan güç 1 W’ın altındadır ve TO-220 kılıf bu gücü soğutucusuz taşır.

Sonuç

Triyak ölçümünde multimetre ilk elemeyi yapar, lambalı test kararı verir. MT1 ile MT2 arası kısa devre çıkan parça bozuktur. Multimetreden geçen parçayı 12 V, 5 W’lık lamba ve 330 Ω dirençle deneyin: basınca yanma, bırakınca yanmaya devam etme, kaynak kesilince sönme sırasını iki kutupta da veren triyak görevini yapıyordur. Benzer bir yöntemi MOSFET’ler için MOSFET nasıl test edilir yazısında anlattık.

Değişim gerekiyorsa yeni parçanın gerilim, akım ve tetikleme akımı değerlerinin eskisini karşıladığını datasheet’ten doğrulayın. Yazıda geçen parçalar ve benzerleri Triyaklar, SCR Tristörler ve Triyak ve SCR Çıkışlı Optokuplörler kategorilerinde listelenir.

BT137-600EPhilips · EE0134374,50 TL KDV Dahil2 Stoktaİncele

Kaynaklar

Bu yazıdaki ürünler

Arıza Tespiti ve Onarım kategorisinden