LM317 Ayarlı Güç Kaynağı Yapımı: Devre ve Hesap

LM317 ile ayarlı güç kaynağı yapmak için entegrenin yanına bir sabit direnç (R1 = 240 Ω) ve bir potansiyometre (R2 = 5 kΩ) bağlamak yeterlidir. Çıkış gerilimi Vout = 1,25 V × (1 + R2 / R1) formülüyle belirlenir ve potansiyometre çevrildikçe 1,25 V’tan başlayarak yükselir. 24 V’luk bir DC adaptörle beslenen devre yaklaşık 1,25 V ile 21 V arasında ayarlanabilen bir tezgâh kaynağı verir. Bu yazıda devre şemasını, malzeme listesini, direnç hesabını ve en çok atlanan konu olan soğutucu hesabını adım adım bulacaksınız.
Yazıdaki bütün değerler LM317TG (onsemi, TO-220) datasheet’inden alınmıştır. Daha yüksek akım gerektiğinde aynı devreyle kullanılabilen 3 A’lik LM350T de yazının sonunda ele alınıyor.
LM317 nedir, nasıl çalışır?
LM317, çıkış gerilimi iki dirençle ayarlanan üç bacaklı pozitif bir lineer voltaj regülatörüdür. Datasheet’e göre 1,2 V ile 37 V arasında çıkış verebilir ve 1,5 A’in üzerinde akım sağlayabilir. İçinde akım sınırlama, aşırı ısınmada kapanma ve güvenli çalışma alanı koruması bulunur.
Çalışma mantığı tek cümleyle şöyledir: entegre, çıkış (Vout) bacağı ile ayar (Adjust) bacağı arasındaki gerilimi her zaman tipik 1,25 V’ta tutar. Bu iki bacak arasına R1 bağlandığında R1 üzerinden sabit bir akım geçer. Aynı akım R2 üzerinden şaseye aktığı için R2 büyüdükçe çıkış gerilimi yükselir. 7805 gibi sabit regülatörlerden farkı, şase bacağının olmamasıdır. LM317 “yüzen” bir regülatördür ve yalnızca giriş ile çıkış arasındaki gerilim farkını görür.
LM317 bacak bağlantıları (TO-220)

TO-220 kılıfta yazılı yüz size bakarken ve bacaklar aşağıdayken soldan sağa sıra şöyledir:
| Bacak | Adı | Görevi |
|---|---|---|
| 1 | Adjust (ayar) | R1 ile R2’nin birleştiği noktaya bağlanır |
| 2 | Vout (çıkış) | Regüleli çıkış. Metal soğutma yüzeyi de bu bacağa bağlıdır |
| 3 | Vin (giriş) | Regülesiz DC giriş |
Sıralama 7805’ten farklıdır. 7805’e alışkın olanların en sık yaptığı hata, LM317’yi aynı dizilimle bağlamaktır. İkinci önemli ayrıntı metal yüzeydir: şaseye değil çıkışa bağlı olduğu için soğutucu da çıkış gerilimini taşır.
LM317 önemli değerler tablosu
| Parametre | Değer | Koşul / not |
|---|---|---|
| Çıkış gerilimi aralığı | 1,2 V – 37 V | İki dirençle ayarlanır |
| Referans gerilimi (Vref) | en az 1,2 V, tipik 1,25 V, en çok 1,3 V | Vout ile Adjust arasında |
| Giriş-çıkış gerilim farkı | en çok 40 V | Mutlak maksimum değer |
| Çıkış akımı | en az 1,5 A (tipik 2,2 A) | Giriş-çıkış farkı 15 V’a kadar, harcanan güç 20 W’ı aşmadan, TO-220 |
| Çıkış akımı | en az 0,15 A (tipik 0,4 A) | Giriş-çıkış farkı 40 V iken, 25 °C |
| Ayar bacağı akımı (IAdj) | tipik 50 µA, en çok 100 µA | |
| Minimum yük akımı | tipik 3,5 mA, en çok 10 mA | Giriş-çıkış farkı 40 V iken |
| Dalgalanma bastırma | tipik 65 dB; CAdj = 10 µF ile tipik 80 dB | Vout = 10 V, 120 Hz |
| Isıl direnç, jonksiyon-ortam | 65 °C/W | TO-220, soğutucusuz |
| Isıl direnç, jonksiyon-kılıf | 5 °C/W | TO-220 |
| Isıl kapanma | tipik 180 °C |
LM317 ayarlı güç kaynağı devre şeması

Devre, datasheet’teki standart uygulamanın koruma diyotlu hâlidir. Bağlantılar şöyle:
- R1 (240 Ω) çıkış bacağı (2) ile ayar bacağı (1) arasına bağlanır. Entegreye olabildiğince yakın durmalıdır.
- R2 (5 kΩ potansiyometre) ayar bacağı ile şase arasına bağlanır. Potansiyometrenin orta ucu ile kenar uçlarından biri kullanılır.
- Cin (0,1 µF) girişle şase arasındadır. Regülatör, besleme kaynağının filtre kondansatöründen uzaktaysa gereklidir.
- CO (47 µF elektrolitik) çıkışla şase arasındadır. LM317 çıkış kondansatörü olmadan da kararlıdır, ancak datasheet salınımı önlemek ve ani yük değişimlerindeki tepkiyi iyileştirmek için 1 µF tantal ya da 25 µF alüminyum elektrolitik önerir.
- CAdj (10 µF) ayar bacağı ile şase arasındadır. Çıkış gerilimi yükseltildikçe dalgalanmanın da büyümesini engeller.
- D1 çıkıştan girişe doğru bağlanır (anot çıkışta, katot girişte). Giriş kısa devre olursa CO’nun entegre üzerinden boşalmasını önler.
- D2 ayar bacağından çıkışa doğru bağlanır (anot ayar bacağında, katot çıkışta). Çıkış kısa devre olursa CAdj’nin entegre üzerinden boşalmasını önler.
Datasheet koruma diyotlarını çıkış 25 V’u geçtiğinde ya da büyük kondansatörler kullanıldığında (CO 25 µF’dan, CAdj 10 µF’dan büyükse) önerir. Bu devrede CO 47 µF olduğu ve tezgâh kaynağının çıkışı sık sık kısa devre edildiği için iki diyot da yerinde bırakılmıştır. Datasheet şemasında 1N4002 gösterilir. Aynı ailenin 1000 V’luk üyesi olan 1N4007 de 1 A’lik bir doğrultucu diyottur ve burada aynı görevi yapar. Diyot aileleri arasındaki farklar için 1N4007, UF4007 ve 1N5819 karşılaştırmasına bakabilirsiniz.
Malzeme listesi
- 1 adet LM317TG (TO-220)
- 1 adet 240 Ω direnç (%1 toleranslı olması çıkış doğruluğunu artırır)
- 1 adet 5 kΩ lineer potansiyometre (0,25 W ya da üzeri)
- 1 adet 0,1 µF seramik kondansatör
- 1 adet 47 µF, 1 adet 10 µF elektrolitik kondansatör (35 V ya da üzeri)
- 2 adet 1N4007 diyot
- TO-220 soğutucu, izolasyon pedi, vida için yalıtkan pul ve termal macun
- 24 V regüleli DC adaptör, çıkış için klemens ya da banana soket
LM317 direnç hesabı: R2 kaç ohm olmalı?
Datasheet’teki tam formül şudur:
Vout = 1,25 V × (1 + R2 / R1) + IAdj × R2
IAdj en çok 100 µA olduğu için ikinci terim çoğu uygulamada ihmal edilir. Bu durumda istenen gerilim için R2 şöyle bulunur:
R2 = R1 × (Vout / 1,25 − 1)
R1 = 240 Ω için sık kullanılan gerilimlerin karşılığı:
| İstenen çıkış | Hesaplanan R2 |
|---|---|
| 3,3 V | 394 Ω |
| 5 V | 720 Ω |
| 9 V | 1488 Ω |
| 12 V | 2064 Ω |
| 15 V | 2640 Ω |
5 kΩ potansiyometre sonuna kadar açıldığında formül 1,25 × (1 + 5000 / 240) ≈ 27,3 V verir. Tipik 50 µA’lik ayar akımı buna 0,25 V kadar ekler. Ancak devre girişinden yüksek gerilim üretemez: datasheet’teki değerler giriş-çıkış farkı en az 3 V iken geçerlidir. 24 V adaptörle regüleli çıkışın üst sınırı bu yüzden yaklaşık 21 V’tur ve potansiyometrenin son bölümü işlevsiz kalır.
Referans gerilimi entegreden entegreye 1,2 V ile 1,3 V arasında değişebilir. 12 V’a göre hesaplanmış sabit dirençlerle gerçek çıkış yalnızca bu yüzden yaklaşık 11,5 V ile 12,5 V arasında bir yerde olur. Ayarlı kaynakta bu sorun değildir, çünkü gerilim çıkışa bağlı bir voltmetreye bakılarak potansiyometreyle ayarlanır.
Soğutucu hesabı: LM317 neden ısınır?
Lineer regülatör, giriş ile çıkış arasındaki gerilim farkını ısıya çevirir. Harcanan güç şöyle hesaplanır:
P = (Vin − Vout) × I
Jonksiyon sıcaklığı da Tj = Ta + P × θJA ile bulunur. LM317TG’nin elektriksel değerleri 125 °C jonksiyon sıcaklığına kadar verildiği için hesaplarda bu sınırı kullanmak güvenlidir.
Soğutucusuz ne kadar güç harcanabilir?
TO-220 kılıfın soğutucusuz ısıl direnci 65 °C/W’tır. 40 °C ortam sıcaklığında izin verilen güç (125 − 40) / 65 ≈ 1,3 W olur. 12 V girişten 5 V çıkış alınıyorsa bu, yaklaşık 185 mA demektir. Soğutucusuz bir LM317’den 1 A beklemek gerçekçi değildir.
Örnek 1: 12 V giriş, 5 V çıkış, 0,5 A
P = (12 − 5) × 0,5 = 3,5 W. 40 °C ortamda gereken toplam ısıl direnç (125 − 40) / 3,5 ≈ 24,3 °C/W’tır. Bunun 5 °C/W’ı entegrenin kendi jonksiyon-kılıf direncidir. Geriye kalan yaklaşık 19 °C/W, izolasyon pedi ile soğutucunun toplamı için üst sınırdır. Seçeceğiniz soğutucunun ısıl direncini kendi datasheet’inden kontrol edin.
Örnek 2: 24 V giriş, 5 V çıkış, 1 A
P = (24 − 5) × 1 = 19 W. Gereken toplam ısıl direnç (125 − 40) / 19 ≈ 4,5 °C/W çıkar. Bu değer entegrenin 5 °C/W’lık jonksiyon-kılıf direncinden bile küçüktür, yani hiçbir soğutucu bu çalışma noktasını kurtaramaz. Datasheet’teki elektriksel değerler de en çok 20 W güç harcaması için verilmiştir. Düşük çıkış geriliminde yüksek akım gerekiyorsa giriş gerilimini düşürün ya da anahtarlamalı bir step-down devresi kullanın.
Sık yapılan hatalar
- Bacakları 7805 gibi bağlamak. LM317’de sıra Adjust, Vout, Vin’dir.
- Soğutucuyu şaseye değdirmek. Metal yüzey çıkışa bağlıdır. Soğutucu metal kutuya ya da şaseye temas ederse çıkış kısa devre olur. İzolasyon pedi ve yalıtkan pul kullanın.
- 40 V sınırını yanlış okumak. Sınır, giriş ile çıkış arasındaki fark içindir. Ancak çıkış kısa devre olduğunda ya da en düşük gerilime ayarlandığında bu fark neredeyse giriş geriliminin tamamına eşittir. Ayarlı bir kaynakta giriş gerilimini de bu yüzden 40 V’un altında tutun.
- Her gerilimde 1,5 A beklemek. 1,5 A, giriş-çıkış farkı 15 V’a kadar ve harcanan güç 20 W’ı aşmadığında garanti edilir. 24 V girişle çıkış 9 V’un altına ayarlandığında fark 15 V’u geçer ve akım sınırı düşmeye başlar. Çoğu zaman asıl sınırı yine ısı belirler.
- Boşta çıkışın yükselmesini arıza sanmak. LM317 düzgün regüle etmek için en çok 10 mA’e varan bir minimum yük akımı ister. 240 Ω’luk R1 yaklaşık 5,2 mA çeker (1,25 V / 240 Ω). Bu, tipik 3,5 mA’i karşılar ama en kötü durumu karşılamaz. Yüksüzken çıkış geriliminiz yükseliyorsa R1’i 120 Ω, potansiyometreyi 2,5 kΩ yapın. Ayar aralığı aynı kalır, R1 akımı 10,4 mA’e çıkar. Bu akım potansiyometreden de geçtiği için en az 0,5 W’lık bir potansiyometre seçin.
- Kondansatör gerilimini düşük seçmek. Çıkış ve ayar kondansatörlerinin gerilim değeri, kaynağın verebileceği en yüksek gerilimin üzerinde olmalıdır.
Devreyi adım adım kurma ve ölçme
- Entegreyi izolasyon pedi ve termal macunla soğutucuya vidalayın. Multimetrenin süreklilik kademesinde soğutucu ile orta bacak arasında bağlantı olmadığını doğrulayın.
- R1’i bacak 2 ile bacak 1 arasına, potansiyometreyi bacak 1 ile şase arasına bağlayın.
- Kondansatörleri ve diyotları şemadaki yönlerine dikkat ederek ekleyin. Elektrolitik kondansatörlerin eksi ucu şaseye gelir.
- Çıkışa yük bağlamadan adaptörü takın ve çıkış gerilimini ölçün. Potansiyometre en düşük konumdayken yaklaşık 1,25 V görmelisiniz.
- Potansiyometreyi çevirerek gerilimin düzgün biçimde yükseldiğini izleyin. Yük altında regülasyonun korunması için girişle çıkış arasında yaklaşık 3 V pay bırakın. Yüksüzken çıkış bundan biraz daha yükseğe ayarlanabilir.
- İstediğiniz gerilime ayarlayıp yükü bağlayın. İlk dakikalarda soğutucunun sıcaklığını kontrol edin. Dokunulamayacak kadar ısınıyorsa akımı azaltın ya da daha büyük bir soğutucuya geçin.
Şebeke gerilimiyle çalışan trafo ve doğrultucu bölümü bu yazının kapsamı dışındadır. İlk denemede hazır, regüleli bir DC adaptör kullanmak hem daha güvenli hem daha kolaydır.
Daha fazla akım gerekirse: LM350T
LM350T, aynı devreyle çalışan 3 A’lik bir ayarlı regülatördür. Referans gerilimi yine tipik 1,25 V’tur, formül ve bacak sırası (önden bakışta Adjust, Vout, Vin) değişmez. İki entegre arasındaki farklar şöyle:
| Özellik | LM317TG | LM350T |
|---|---|---|
| Çıkış akımı | 1,5 A | 3 A |
| Çıkış gerilimi aralığı | 1,2 V – 37 V | 1,2 V – 33 V |
| Giriş-çıkış farkı (en çok) | 40 V | 35 V |
| Akım sınırı (en az) | 1,5 A (fark 15 V’a kadar) | 3 A (fark 10 V’a kadar) |
| Isıl direnç, jonksiyon-kılıf (TO-220) | 5 °C/W | tipik 3 °C/W, en çok 4 °C/W |
| Isıl direnç, jonksiyon-ortam (TO-220) | 65 °C/W | 50 °C/W |
3 A, ısı hesabını daha da kritik hâle getirir: 12 V girişten 5 V çıkışta 3 A çekildiğinde entegre 21 W harcar. 40 °C ortamda bunun için gereken toplam ısıl direnç (125 − 40) / 21 ≈ 4 °C/W’tır. Entegrenin kendi jonksiyon-kılıf direnci de 4 °C/W’a kadar çıkabildiği için bu çalışma noktası pratikte soğutulamaz. 3 A ancak giriş-çıkış farkı küçükken sürekli çekilebilir: 3 V farkta harcanan güç 9 W’a iner. LM350T’yi seçtiğinizde soğutucuyu, adaptörü ve iletken kalınlıklarını da bu akıma göre büyütün.
Sık sorulan sorular
LM317 ile en düşük ve en yüksek kaç volt alınır?
LM317’nin çıkışı 1,2 V ile 37 V arasında ayarlanabilir. Alt sınır, entegrenin tipik 1,25 V’luk referans geriliminden gelir. Bu yüzden standart devreyle 0 V’a inilemez. Üst sınırı pratikte giriş gerilimi belirler: regülasyonun korunması için girişle çıkış arasında yaklaşık 3 V pay bırakılır.
LM317’de R1 neden 240 Ω seçilir?
240 Ω, datasheet’teki standart uygulama devresinin değeridir ve 1,25 V referansla yaklaşık 5,2 mA’lik bir akım oluşturur. Bu akım, entegrenin tipik minimum yük akımını (3,5 mA) karşılar. En kötü durum değeri olan 10 mA için 120 Ω kullanılabilir.
LM317 kaç amper verir?
Giriş-çıkış farkı 15 V’u, harcanan güç 20 W’ı geçmediğinde ve entegre yeterince soğutulduğunda en az 1,5 A verir. Fark büyüdükçe iç koruma akımı düşürür: 40 V farkta garanti edilen değer 0,15 A’dir. Sürekli çekilebilecek akımı çoğu zaman soğutucunun büyüklüğü belirler.
LM317 yerine 7805 kullanılabilir mi?
Yalnızca sabit 5 V gerekiyorsa 7805 daha az parçayla aynı işi görür. Farklı ya da ayarlanabilir bir gerilim gerekiyorsa LM317 doğru seçimdir. İki entegrenin bacak sırası farklıdır, biri diğerinin yerine doğrudan takılamaz. Sabit regülatörlerin karşılaştırması için 7805 ile AMS1117 farkı yazısına bakabilirsiniz.
Sonuç
LM317 ile ayarlı güç kaynağı; bir entegre, bir direnç, bir potansiyometre, üç kondansatör ve iki diyotla kurulur. Çıkış gerilimini 1,25 V × (1 + R2 / R1) formülü, çekilebilecek akımı ise büyük ölçüde soğutucu belirler. Devreyi kurmadan önce (Vin − Vout) × I çarpımını hesaplayın ve soğutucuyu buna göre seçin. Diğer ayarlı ve sabit regülatörler için Lineer Voltaj Regülatörleri kategorisine göz atabilirsiniz.
Kaynaklar
Bu yazıdaki ürünler
-
38,21 TL KDV DahilLM317TG
onsemi · EE02485-3IC REG LIN POS ADJ 1.5A TO220AB10 Stokta -
45,49 TL KDV DahilLM350T
Texas Instruments · EE01894IC REG LINEAR POS ADJ 3A TO220-35 Stokta
Projeler kategorisinden
- ProjelerBaşlangıç
LM386 ile Mini Amfi Yapımı: Devre Şeması ve Malzeme
LM386 ile 9 V pille çalışan mini amfi yapımı: malzeme listesi, devre şeması, pin bağlantıları, kazancı 200 yapma ve cızırtı sorununun çözümü.
