Zener Diyot Nedir? Seri Direnç Hesabı ve Kod Okuma

Temel Elektronik Orta 10 dk okuma Yayın:
Zener diyot sembolü ve katot bantlı cam gövde çizimi

Zener diyot, ters yönde bağlandığında belirli bir gerilimde iletime geçen ve uçlarındaki gerilimi yaklaşık sabit tutan bir diyottur. Sabitleme devresinde akımı sınırlayan bir seri dirençle bağlanır ve bu direnç R = (Vgiriş − Vz) / (Iyük + Iz) formülüyle hesaplanır. Kaç voltluk olduğu gövdesindeki koddan anlaşılır: BZX55C15 15 V, BZX55C6V2 6,2 V, 1N4738A ise 8,2 V’luk zenerdir. Bu yazıda zenerin nasıl çalıştığını, kodların nasıl okunduğunu, seri direnç ve güç hesabını, bir de sökülen zenerin voltajının tezgâhta nasıl ölçüldüğünü bulacaksınız.

Yazıdaki bütün değerler üç ürünün datasheet’inden alınmıştır: 0,5 W’lık BZX55C15 (15 V), 1 W’lık 1N4738A (8,2 V) ve 1 W’lık 1N4728A (3,3 V).

Zener diyot nedir, nasıl çalışır?

Zener diyot, ters kırılma bölgesinde sürekli çalışmak üzere üretilmiş bir silisyum diyottur. Doğru yönde sıradan bir diyot gibi davranır. Ters yönde ise gerilim zener voltajına (Vz) ulaşana kadar yalnızca çok küçük bir sızıntı akımı geçirir. Gerilim Vz’ye ulaştığında diyot iletime geçer ve içinden geçen akım birkaç kat değişse bile uçlarındaki gerilim az değişir. Voltaj sabitleme ve kırpma devrelerinde kullanılmasının nedeni budur.

Normal doğrultucu diyotta ters kırılma kaçınılacak bir durumdur, zenerde ise çalışma noktasıdır. Bu yüzden zener devreye ters bağlanır: katot (gövdedeki bantlı uç) artı tarafa, anot eksi tarafa gelir. Doğrultucu diyotların farkları için 1N4007, UF4007, 1N5819 farkı yazısına bakabilirsiniz.

Zener diyot sembolü, cam gövdede katot bandı ve akım-gerilim eğrisinde ters kırılma bölgesi
Zener diyodun sembolü, gövdesi ve akım-gerilim eğrisi. Diyot, eğrinin sol altındaki ters kırılma bölgesinde çalıştırılır.

Düşük voltajlı zenerler neden daha “yumuşak” kırılır?

Kırılma eğrisinin dikliği voltaja göre değişir. Datasheet eğrilerinde 8,2 V ve 15 V’luk tipler neredeyse dik bir çizgiyle iletime geçerken, 3,3 V’luk tiplerin eğrisi yuvarlak bir dirsekle yavaş yavaş yükselir. Sıcaklık davranışı da farklıdır. BZX55C tablosunda sıcaklık katsayısı 3,3 V’luk tipte −0,08 ile −0,05 %/K arasında, 5,1 V’luk tipte −0,02 ile +0,02 %/K arasında, 15 V’luk tipte ise +0,03 ile +0,11 %/K arasındadır. Yani düşük voltajlı zenerin gerilimi ısındıkça düşer, yüksek voltajlınınki yükselir, 5 V dolayındaki tipler sıcaklıktan en az etkilenir.

Zener diyot kaç volt? Gövdedeki kod nasıl okunur?

Zenerin voltajı gövdeye basılı parça numarasından okunur. Cam gövdeli tiplerde siyah bant katodu gösterir, parça numarası da gövdenin üzerine yazılıdır. Küçük gövdelerde kod kısaltılmış ya da birkaç satıra bölünmüş olabilir. İki yaygın seride okuma kuralı farklıdır:

  • BZX55C serisi: Voltaj, kodun sonunda açıkça yazar. “V” harfi ondalık virgülün yerine geçer. BZX55C15 15 V, BZX55C6V2 6,2 V, BZX55C3V3 3,3 V demektir.
  • 1N47xx serisi: Numara voltajı doğrudan vermez, tablodan bakılır. Sondaki harf toleransı gösterir: datasheet’e göre eksiz tipler ±%10, “A” ekli tipler ±%5, “B” ekli tipler ±%2 toleranslıdır.
Kod Zener voltajı Kod Zener voltajı
1N4728A 3,3 V 1N4738A 8,2 V
1N4733A 5,1 V 1N4742A 12 V
1N4734A 5,6 V 1N4744A 15 V
1N4735A 6,2 V 1N4749A 24 V

Gövde boyutu da güç hakkında ipucu verir. Datasheet ölçülerine göre 0,5 W’lık BZX55C’nin DO-35 cam gövdesi en çok 3,9 mm uzunluğunda ve 1,9 mm çapındadır. 1 W’lık 1N47xx serisinin DO-41 cam gövdesi ise 4,2 mm uzunluğa ve 2,8 mm çapa kadar çıkar, bacakları da daha kalındır.

Zener diyot seçiminde önemli parametreler

Bir zeneri seçerken ya da muadiliyle değiştirirken dört değere bakılır: zener voltajı, bu voltajın ölçüldüğü test akımı (IZT), dayanabileceği güç ve dinamik direnç. Aşağıdaki tablo üç ürünün datasheet değerlerini yan yana gösterir.

Parametre BZX55C15 1N4738A 1N4728A
Nominal zener voltajı 15 V 8,2 V 3,3 V
Voltaj aralığı 13,8 – 15,6 V 7,79 – 8,61 V 3,13 – 3,47 V
Test akımı (IZT) 5 mA 31 mA 76 mA
Güç (25 °C) 500 mW 1 W 1 W
Dinamik direnç (IZT‘de, en çok) 30 Ω 4,5 Ω 10 Ω
Dirsek direnci (en çok) 110 Ω (1 mA’de) 700 Ω (0,5 mA’de) 400 Ω (1 mA’de)
Ters sızıntı akımı (en çok) 0,1 µA (11 V’ta) 10 µA (6 V’ta) 150 µA (1 V’ta)
En yüksek sürekli zener akımı (IZM) Tabloda verilmez 110 mA 275 mA
En yüksek jonksiyon sıcaklığı 175 °C 200 °C 200 °C
Kılıf DO-35 (cam) DO-41 (cam) DO-41 (cam)

Tablodan çıkan iki pratik sonuç var. Birincisi, nominal voltaj test akımında geçerlidir. 1N4728A’nın 3,3 V’u 76 mA’de tanımlanmıştır, birkaç miliamperde uçlarındaki gerilim bunun altında kalır. İkincisi, güç değerleri 25 °C ortam içindir ve datasheet’lerde bacakların gövdeden 8 mm uzakta ortam sıcaklığında tutulması koşuluna bağlanmıştır. Sıcak bir cihazın içinde kullanılabilir güç daha düşüktür: 1N47xx serisinin güç eğrisi 25 °C’den sonra doğrusal olarak azalır ve 200 °C’de sıfıra iner.

BZX55C15SEMTECH · EE00837-30,91 TL KDV Dahil250 Stoktaİncele

Zener diyot seri direnç hesabı

Seri direnç, giriş gerilimi ile zener voltajı arasındaki farkı üzerine alır ve zenerden geçen akımı sınırlar. Direnç olmadan bağlanan zener, kaynağın verebildiği bütün akımı çekmeye çalışır ve yanar. Devrede dirençten geçen akım ikiye ayrılır: bir kısmı yüke, kalanı zenere gider.

Zener diyotlu voltaj sabitleme devresi: 24 V giriş, 560 ohm seri direnç, BZX55C15 zener ve paralel yük
Zener diyotlu voltaj sabitleme devresi. Zenerin katodu seri direnç ile yükün birleştiği noktaya, anodu şaseye bağlanır.

Direnç iki koşulu birlikte sağlamalıdır:

  1. Yük tam akım çekerken zener iletimde kalmalı. Giriş en düşük, yük akımı en yüksekken bile zenere yeterli akım kalmalıdır: R ≤ (Vgiriş,min − Vz) / (Iyük,max + Iz,min)
  2. Yük yokken zener aşırı ısınmamalı. Giriş en yüksekken ve yük sökülmüşken bütün akım zenerden geçer: Pz = Vz × (Vgiriş,max − Vz) / R değeri zenerin gücünün altında kalmalıdır.

Adım adım örnek: 24 V’tan 15 V elde etmek

24 V’luk bir beslemeden (±%10, yani 21,6 – 26,4 V) BZX55C15 ile 15 V’luk bir referans alınacak, yük en çok 5 mA çekecek olsun. Zener için en az akım olarak datasheet’in test akımı olan 5 mA seçilir.

  1. Direncin üst sınırı: (21,6 − 15) / (0,005 + 0,005) = 660 Ω. Bunun altındaki standart değerlerden 560 Ω seçilir.
  2. En düşük girişte kontrol: (21,6 − 15) / 560 = 11,8 mA. Yük 5 mA çekerken zenere 6,8 mA kalır, yani 5 mA’in üzerindedir.
  3. En yüksek girişte zener gücü: (26,4 − 15) / 560 = 20,4 mA. Yük yokken bu akımın tamamı zenerden geçer: 15 V × 20,4 mA ≈ 305 mW. 500 mW sınırının yaklaşık %61’idir.
  4. Direnç gücü: 11,4 V × 20,4 mA ≈ 0,23 W. 0,25 W’lık direnç sınırda kalır, 0,5 W’lık direnç seçilir.
  5. Sıcaklık kontrolü: BZX55C için ısıl direnç en çok 0,3 K/mW’tır. 305 mW × 0,3 ≈ 92 K ısınma demektir. 25 °C ortamda jonksiyon yaklaşık 117 °C’ye çıkar ve 175 °C sınırının altında kalır.

Çıkış voltajı ne kadar oynar?

Zenerli devrenin çıkışı tam sabit değildir, üç ayrı etkiyle değişir. Örnekteki sayılarla:

  • Üretim toleransı: BZX55C15’in voltajı 5 mA’de 13,8 V ile 15,6 V arasında herhangi bir değer olabilir.
  • Akım değişimi: Zener akımı 6,8 mA ile 20,4 mA arasında değişir. Fark 13,6 mA’dir ve en çok 30 Ω’luk dinamik dirençle çarpıldığında yaklaşık 0,4 V’luk bir değişime karşılık gelir.
  • Isınma: Zenerin harcadığı güç 102 mW ile 305 mW arasında değişir, bu da jonksiyon sıcaklığında yaklaşık 61 K fark demektir. +0,03 ile +0,11 %/K arasındaki sıcaklık katsayısıyla bu fark 0,3 V ile 1 V arasında ek bir kaymaya yol açar.

Bu yüzden zener; röle sürücüsünün beslemesi, bir transistörün baz referansı ya da koruma kırpıcısı gibi bir volt dolayındaki oynamanın sorun olmadığı yerlere uygundur. Dar toleranslı bir besleme gerektiğinde regülatör entegresi kullanılır.

Zener diyot nasıl ölçülür?

Multimetrenin diyot kademesi zenerin sağlam olup olmadığı hakkında fikir verir ama voltajını göstermez, çünkü ölçü aletinin test gerilimi çoğu zenerin kırılma voltajının altındadır.

  • Doğru yön (kırmızı prob anotta, siyah prob katotta): Sağlam bir silisyum zenerde sıradan diyottaki gibi tipik 0,6 – 0,7 V dolayında bir değer okunur.
  • Ters yön: 8,2 V ve 15 V gibi tiplerde ekranda açık devre görülür. 3,3 V gibi düşük voltajlı tiplerde ters yönde de bir değer okunabilir. Bu parçaların sızıntı akımı yüksek, kırılma dirseği yumuşaktır, dolayısıyla tek başına arıza belirtisi sayılmaz.
  • İki yönde de sıfıra yakın değer: Diyot kısa devre olmuştur.
  • İki yönde de açık devre: Diyot kopmuştur.

Kart üzerinde yapılan ölçümü paralel bağlı diğer elemanlar yanıltabilir. Şüpheli zenerin bir bacağını söküp öyle ölçmek daha güvenlidir.

Kodu okunmayan zenerin voltajını ölçmek

Zenerin gerçek voltajını görmek için onu bir dirençle ters yönde besleyip uçlarındaki gerilimi ölçmek gerekir. Ayarlı ya da sabit bir DC kaynak, bir direnç ve bir multimetre yeterlidir.

Zener voltajı ölçme devresi: 24 V DC kaynak, 1,8 kilohm seri direnç, ters bağlı zener ve uçlarında voltmetre
Zener voltajı ölçme düzeneği. Kaynak gerilimi beklenen zener voltajından yüksek olmalıdır.
  1. 24 V’luk bir DC kaynağın artı ucuna 1,8 kΩ, 0,5 W’lık bir direnç bağlayın.
  2. Direncin diğer ucunu zenerin katoduna (bantlı uç), zenerin anodunu kaynağın eksi ucuna bağlayın.
  3. Multimetreyi DC volt kademesine alıp zenerin iki ucu arasındaki gerilimi ölçün. Okunan değer zener voltajıdır.
  4. Yaklaşık 0,7 V okuyorsanız zener ters değil doğru yönde bağlanmıştır, çevirin. Kaynak gerilimine yakın bir değer okuyorsanız zenerin voltajı kaynaktan yüksektir ya da diyot kopuktur.

Bu düzenekte 15 V’luk bir zenerden (24 − 15) / 1800 = 5 mA geçer, yani BZX55C15 datasheet’teki test akımıyla aynı akımda ölçülmüş olur. Datasheet değeri kısa darbelerle ölçüldüğü, tezgâhta ise parça sürekli akımla ısındığı için okunan değer biraz yüksek çıkabilir. Zener kısa devre olsa bile akım 24 / 1800 ≈ 13 mA ile sınırlı kalır. 1 W’lık tiplerin test akımı çok daha yüksek olduğu için (1N4738A’da 31 mA) bu düzenekte nominal değerin biraz altında bir voltaj okunması normaldir.

Sık yapılan hatalar

  • Zeneri seri dirençsiz bağlamak. Akımı sınırlayan bir eleman yoksa zener aşırı akım çekip kısa sürede bozulur.
  • Zeneri düz diyot gibi yönlendirmek. Doğru yönde bağlanan zener çıkışı yaklaşık 0,7 V’ta tutar. Sabitleme için katot artı tarafta olmalıdır.
  • Yüksüz durumu hesaba katmamak. Yük söküldüğünde ya da kapandığında bütün akım zenere kalır. Güç hesabı bu duruma göre yapılır.
  • 1 W’lık zenerin yerine 0,5 W’lık takmak. Voltaj aynı olsa da küçük gövdeli parça aynı ısıyı atamaz. Değiştirirken hem voltaj hem güç tutmalıdır.
  • Düşük akımda nominal voltaj beklemek. Özellikle 5 V’un altındaki tiplerde dirsek yumuşaktır, birkaç miliamperde gerilim nominal değerin altında kalır.
  • Zenerden fazla yük akımı beklemek. Yük akımı arttıkça seri direnç küçülür, yüksüz durumdaki zener gücü büyür. Onlarca miliamperden fazlası için zenerli devre verimsizdir.

Zener mi, regülatör entegresi mi?

Zenerli sabitleme iki parçayla kurulur ve birkaç miliamperlik referans, kırpma ve koruma işlerinde yeterlidir. Akım büyüdüğünde ya da çıkışın dar bir aralıkta kalması gerektiğinde üç bacaklı bir regülatör doğru seçimdir. Sabit çıkışlı tipler için 7805 ile AMS1117 farkı, ayarlı çıkış için LM317 ile ayarlı güç kaynağı yazılarına bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Zener diyot ters bağlanırsa ne olur?

Zener zaten ters yönde çalıştırılır: katot artı tarafa bağlanır. Yanlışlıkla doğru yönde bağlanırsa sıradan diyot gibi iletir ve uçlarında zener voltajı yerine yaklaşık 0,7 V görülür. Zener bundan zarar görmez ama çıkış voltajı beklenenden çok düşük kalır ve seri dirençten tasarlanandan çok daha fazla akım geçer. Yazıdaki örnekte 560 Ω’luk direnç bu durumda yaklaşık 1 W harcar ve aşırı ısınır.

Zener diyodun kaç volt olduğu multimetreyle anlaşılır mı?

Diyot kademesiyle anlaşılmaz, çünkü multimetrenin test gerilimi çoğu zenerin kırılma voltajının altındadır. Voltajı görmek için zener, kendi voltajından yüksek bir DC kaynağa seri dirençle ters bağlanır ve uçlarındaki gerilim voltmetreyle ölçülür.

1N4738A yerine BZX55C8V2 takılır mı?

İkisi de 8,2 V’luktur ama güçleri farklıdır: 1N4738A 1 W, BZX55C8V2 0,5 W’tır. Devrede zenerin harcadığı güç 0,5 W’ın yeterince altındaysa çalışır, değilse küçük parça aşırı ısınır. Tersi yönde değişim, yani 0,5 W’lık zenerin yerine 1 W’lık takmak güç açısından sorun çıkarmaz. Yine de 1 W’lık tipin voltajı daha yüksek bir test akımında tanımlandığı için düşük akımlı devrede gerilim biraz farklı olabilir.

İki zener seri bağlanarak daha yüksek voltaj elde edilir mi?

Evet. Seri bağlı zenerlerin voltajları toplanır, ikisinden de aynı akım geçer ve her biri kendi voltajıyla orantılı güç harcar. Paralel bağlamak ise akımı eşit paylaştırmaz. Voltajı biraz düşük olan zener akımın çoğunu üzerine alır.

Zener diyot neden ısınır?

Zener, üzerindeki gerilim ile içinden geçen akımın çarpımı kadar gücü ısıya çevirir. Yük az akım çektiğinde ya da giriş gerilimi yükseldiğinde zenere düşen akım artar ve ısınma büyür. Sınırları içinde çalışan bir zener de epeyce ısınabilir: yazıdaki örnekte jonksiyon yaklaşık 117 °C’ye çıkar. Ölçüt dokunmak değil, hesaplanan güç ve jonksiyon sıcaklığıdır. Hesap sınırı aşıyorsa seri direnç küçük ya da zenerin gücü yetersizdir.

Sonuç

Zener diyot, ters yönde çalışan ve uçlarındaki gerilimi yaklaşık sabit tutan basit bir referans elemanıdır. Voltajı gövdedeki koddan okunur, seri direnci en düşük giriş ve en yüksek yük akımına göre, gücü ise en yüksek giriş ve yüksüz duruma göre hesaplanır. Değiştirirken voltajla birlikte gücün de tutması gerekir. Farklı voltaj ve güçteki tipler için Zener Diyotlar kategorisine göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

Bu yazıdaki ürünler

Temel Elektronik kategorisinden